فراموشی و زوال عقل (دمانس): علائم، پیشگیری و مراقبت

شاید برایتان پیش آمده باشد که یکی از بزرگ‌ترهای خانواده اسم نوه‌اش را فراموش کند، یا راه خانه‌اش را گم کند. گاهی فکر می‌کنیم «طبیعیه، دیگه پیر شده»، اما باید بدانیم که فراموشی و سردرگمی شدید نشانه یک مشکل جدی‌تری است که به آن زوال عقل یا دمانس می‌گوییم.

دمانس اسم یک بیماری خاص نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از نشانه‌ها است که در اثر آسیب به مغز ظاهر می‌شوند و توانایی فرد برای یادآوری، فکر کردن، تصمیم‌گیری و انجام کارهای روزمره را کم‌کم کاهش می‌دهند. خبر خوب این است که پیر شدن لزوماً یعنی دچار زوال عقل شدن نیست، و راه‌هایی برای کاهش خطر آن وجود دارد.

چند نفر به این مشکل دچار می‌شوند؟

آمارها نشان می‌دهند که میلیون‌ها نفر در سرتاسر جهان با زوال عقل زندگی می‌کنند، و بخش بزرگی از آن‌ها در کشورهای در حال توسعه هستند. هر سال هم تعداد زیادی فرد جدید تشخیص می‌گیرند. این مشکل الان یکی از دلایل اصلی ناتوانی و وابستگی در سالمندان به‌حساب می‌آید.

نکته مهم این است که زنان بیشتر تحت تأثیر این بیماری قرار می‌گیرند؛ هم به این دلیل که بیشتر دچار می‌شوند، هم به این دلیل که بخش عمده مراقبت از بیمار را بر عهده می‌گیرند. خانواده‌ای که عزیزش دچار زوال عقل شده، روزانه ساعت‌ها وقت صرف مراقبت از او می‌کند و این فشار زیادی به خانواده وارد می‌کند.

اولین علائم هشداردهنده چیست؟

گاهی تغییر در رفتار و خلق‌وخو زودتر از مشکلات حافظه شروع می‌شود. اگر این نشانه‌ها را در خودتان یا یکی از عزیزانتان دیدید، بهتر است جدی بگیرید و به پزشک مراجعه کنید:

• فراموش کردن مکرر چیزها یا رویدادهای اخیر؛ مثلاً چند بار پشت‌سرهم همان سؤال را پرسیدن
• گم کردن وسایل یا گذاشتن آن‌ها در جای نامناسب؛ مثل کلید ماشین داخل یخچال
• گم شدن در مسیرهای آشنا، مثل مسیر خانه یا سوپرمارکت محله
• سردرگمی حتی در جاهای آشنا، مثلاً نمی‌داند الان صبح است یا عصر
• مشکل در حل مسائل ساده یا تصمیم‌گیری‌های روزمره، مثل چیدن میز غذا
• مشکل در دنبال کردن گفتگوها یا پیدا نکردن کلمه مناسب برای صحبت
• انجام ندادن کارهایی که قبلاً راحت بلد بوده، مثل آشپزی یا مرتب کردن وسایل
• اشتباه در تخمین فاصله‌ها، مثلاً وقت پیاده‌روی به چیزی برخورد کردن

علاوه بر این‌ها، تغییرات خلقی هم شایع است. ممکن است فرد بی‌دلیل عصبانی، غمگین یا نگران شود. رفتارهای نامتعارف از خود نشان دهد، از جمع‌ها و دوستان کناره بگیرد، یا به احساسات دیگران بی‌توجه باشد. این علائم در هر فردی متفاوت است و به تدریج بدتر می‌شوند.

با پیشرفت بیماری چه اتفاقی می‌افتد؟

متأسفانه زوال عقل پیشرونده است؛ یعنی علائم با گذشت زمان شدیدتر می‌شوند. در مراحل پیشرفته، فرد ممکن است نتواند اعضای خانواده یا دوستان نزدیک را بشناسد، برای راه رفتن و حرکت کردن به کمک نیاز داشته باشد، کنترل ادرار و مدفوع را از دست بدهد، و حتی خوردن و آشامیدن برایش دشوار شود. گاهی رفتارهای تهاجمی یا بی‌قراری شدید ایجاد می‌شود که برای خود فرد و اطرافیانش سخت است.

در این مرحله، فرد به کمک دائمی برای کارهای روزمره نیاز دارد و مراقبت از او نیازمند صبر، محبت و آگاهی است.

چه عواملی خطر ابتلا را بیشتر می‌کنند؟

سن بالا مهم‌ترین عامل خطر است؛ بیشتر افراد دچار زوال عقل بالای ۶۵ سال هستند. اما این به معنای ناگزیر بودن آن نیست. عوامل دیگری هم هستند که قابل کنترل‌اند و می‌توانید با تغییر سبک زندگی خطر را کاهش دهید:

• فشار خون بالا
• قند خون بالا (دیابت)
• اضافه‌وزن یا چاقی
• سیگار کشیدن
• مصرف زیاد الکل
• کم‌تحرکی و نداشتن فعالیت بدنی منظم
• انزوای اجتماعی و تنها بودن
• افسردگی

تحقیقات نشان داده‌اند کسانی که از میان‌سالی به بعد ورزش منظم دارند، تغذیه سالم دارند، سیگار و الکل مصرف نمی‌کنند، فشار خون و قند خونشان کنترل است، و ذهنشان را با مطالعه، یادگیری و ارتباط اجتماعی فعال نگه می‌دارند، خطر ابتلایشان به زوال عقل کمتر است.

انواع شایع زوال عقل

چندین بیماری می‌توانند منجر به زوال عقل شوند. رایج‌ترین نوع آلزایمر است که بیش از نیمی از موارد را تشکیل می‌دهد. در آلزایمر، سلول‌های عصبی مغز به تدریج آسیب می‌بینند و از بین می‌روند.

انواع دیگر شامل زوال عقل عروقی (ناشی از مشکلات خونرسانی مغز مثل سکته)، زوال عقل ناشی از رسوب پروتئین‌های غیرطبیعی در سلول‌های مغزی، و انواعی که بخش جلوی مغز را تحت تأثیر قرار می‌دهند. گاهی هم ضربه‌های مکرر به سر، عفونت‌های خاص، مصرف طولانی‌مدت الکل، یا کمبود مواد مغذی می‌توانند زمینه‌ساز باشند. بعضی افراد همزمان چند نوع را دارند.

آیا درمان قطعی وجود دارد؟

متأسفانه در حال حاضر درمانی که بیماری را کاملاً برگرداند وجود ندارد. اما کارهای زیادی می‌شود انجام داد تا کیفیت زندگی فرد بیمار بهتر شود و پیشرفت بیماری کندتر پیش برود.

برای فرد مبتلا توصیه می‌شود:

• هرچه بیشتر فعالیت بدنی داشته باشد؛ پیاده‌روی روزانه حتی کوتاه هم مفید است
• در فعالیت‌های اجتماعی، سرگرمی‌ها، و کارهایی که ذهن را فعال نگه می‌دارد شرکت کند

برخی داروها هم می‌توانند علائم را کنترل کنند و سیر بیماری را کمی کند کنند. پزشک بسته به نوع و شدت بیماری ممکن است داروهایی برای بهبود حافظه، کنترل رفتار، یا کاهش افسردگی تجویز کند. مهم است که این داروها را خودسرانه مصرف نکنید و حتماً تحت نظر پزشک باشند.

همچنین کنترل فشارخون و کلسترول به جلوگیری از آسیب بیشتر مغز کمک می‌کند. در صورت بروز رفتارهای خطرناک، پزشک ممکن است داروهای آرام‌بخش تجویز کند، اما این داروها باید آخرین گزینه باشند، نه اولین.

توصیه‌هایی برای فرد مبتلا و خانواده

اگر تشخیص زوال عقل گرفته‌اید یا عزیزی دارید که به این بیماری مبتلاست، این نکات می‌تواند کمک کند:

برای فرد بیمار:

• سعی کنید تا جای ممکن فعالیت‌های روزمره را خودتان انجام دهید
• غذای سالم بخورید، سیگار و الکل را قطع کنید
• ویزیت‌های منظم پزشک را جدی بگیرید
• کارهای روزمره و قرارهایتان را یادداشت کنید تا فراموش نکنید
• سرگرمی‌ها و فعالیت‌هایی که دوست دارید را ادامه دهید
• با خانواده و دوستان وقت بگذرانید و از جمع‌ها کناره نگیرید

برای خانواده و مراقبان:

مراقبت از فردی با زوال عقل کار سختی است و می‌تواند بر سلامت جسمی و روانی شما هم تأثیر بگذارد. از خودتان مراقبت کنید:

• از اعضای خانواده و دوستان کمک بخواهید؛ تنها نمانید
• به‌طور منظم استراحت کنید و برای خودتان هم وقت بگذارید
• تکنیک‌های مدیریت استرس مثل تمرینات تنفسی و ذهن‌آگاهی را امتحان کنید
• در صورت نیاز از مشاور یا روان‌شناس کمک بگیرید
• به گروه‌های حمایتی محلی بپیوندید و با افرادی که تجربه مشابه دارند صحبت کنید

از همان ابتدا برنامه‌ریزی کنید. با پیشرفت بیماری، تصمیم‌گیری سخت‌تر می‌شود. افرادی را که به آن‌ها اعتماد دارید مشخص کنید تا در تصمیمات مهم کمک کنند. اگر امکان دارد، ترجیحات و خواسته‌های خودتان را درباره نحوه مراقبت در آینده مکتوب کنید.

حقوق افراد مبتلا

افراد مبتلا به زوال عقل انسان‌هایی با حقوق و کرامت هستند. متأسفانه در بسیاری از جوامع، این افراد با تبعیض، بی‌توجهی یا حتی بدرفتاری روبه‌رو می‌شوند. گاهی در خانه‌های سالمندان یا بیمارستان‌ها به‌طور نامناسب محدود یا آرام‌بخش‌های غیرضروری به آن‌ها داده می‌شود.

جامعه باید محیطی فراهم کند که این افراد بتوانند با حفظ احترام و آزادی، تا حد امکان زندگی مستقل و با کیفیتی داشته باشند. آگاهی عمومی و حمایت خانواده‌ها می‌تواند تفاوت بزرگی ایجاد کند.

پیام نهایی

زوال عقل یک چالش جدی سلامتی است، اما با آگاهی، تغییر سبک زندگی، مراقبت مناسب و حمایت اجتماعی می‌توان خطر ابتلا را کاهش داد و برای افراد مبتلا و خانواده‌هایشان زندگی بهتری فراهم کرد. اگر در خودتان یا عزیزانتان علائم هشداردهنده دیدید، دیر نکنید و با پزشک مشورت کنید.

منبع: سازمان جهانی بهداشت